Raak me aan als ik dood ben: Interview Barbara Acuna

Laatst veroordeelde minderjarige in de VS ontsnapt nipt aan terechtstelling

Barbara Acuna is een gewone Amerikaanse vrouw met een gewoon gezin. Ze woont in een gewone buitenwijk in een Texaanse stad. Ze staat erop dat we haar leven niet als iets buitengewoon omschrijven. Alleen overkwam haar wel iets heel dramatisch. Haar zoon werd ter dood veroordeeld. Hij was 17. Robert Acuna was de laatste minderjarige in de VS op ‘death row.’

Toen Robert Acuna werd beschuldigd van een dubbele moord, maakte de openbare aanklager in een tv-interview meteen duidelijk dat ze voor de doodstraf zouden pleiten, hoewel de officiële papieren daartoe pas vier maanden later werden ondertekend. Dit is courant in Texas en vóór het Amerikaanse Hooggerechtshof de doodstraf voor minderjarigen ongrondwettelijk verklaarde, overkwam het ook 17-jarigen. Het zien van dat interview maakte bij Barbara Acuna het besef wakker dat iets niet klopte in deze rechtszaak.

Vond je dat het proces eerlijk verliep?

“Ik was naar twee advocaten gestapt (de procedure voor de doodstraf is veel zwaarder en vereist twee advocaten voor de verdediging, nvdr), maar ze vertelden me koudweg dat ik hun niet kon betalen. Alleen al voor de advocaten moest ik 35.000 $ neertellen en dan moet je nog een team huren dat bestaat uit een detective, een psychiater en een ‘specialist in verzachtende omstandigheden’. De kost is astronomisch voor mensen met een gemiddeld loon. Maar dat was slechts het begin. Zodra de procureur beslist voor de doodstraf te pleiten, begint de ‘machine van de dood’ te draaien. Bij Robert werd de hele procedure op een drafje afgehandeld: men wist dat er een uitspraak van het Hooggerechtshof in de lucht hing die de doodstraf voor minderjarige daders zou afschaffen. Gemiddeld duurt een zaak twee jaar; Robert was echter acht maanden later al veroordeeld. Indien het proces pas begonnen was ná de uitspraak van het Hooggerechtshof over de doodstraf voor minderjarigen, dan was alles heel anders verlopen. De jury zou uit andere mensen bestaan hebben en één advocaat was voldoende geweest.”

De rol van de jury

Wat was de rol van de jury in het proces?

“Die was zeer belangrijk. Bij de keuze van de juryleden wordt gekeken naar een aantal criteria. Zo worden enkel mensen geselecteerd die vóór de doodstraf zijn. Universitaire studies hebben uitgewezen dat dergelijke jury’s de neiging hebben strenge straffen uit te spreken. In het geval van Robert wisten ze ook dat het om een minderjarige verdachte ging.”

Wanneer kreeg je hulp van buitenaf?

“Toen bleek dat de officier van justitie voor de doodstraf ging en er haast mee wou maken, ben ik als een gek beginnen bellen naar alle tegenstanders van de doodstraf. Amnesty zag onmiddellijk de ernst van de situatie in en zette een ‘urgent action’ op. Ze schreven brieven naar de procureur om hem aan te zetten te wachten met de procesgang tot na de uitspraak van het Hooggerechtshof. Een collectief van advocaten die tegen de doodstraf zijn nam de zaak ter harte. Ze stelden vragen aan de twee advocaten die ons waren toegewezen door de rechtbank. Maar deze laatsten deden niets met de aanbevelingen. De aangestelde specialisten deden evenmin veel. Ze lieten de zaak op hun beloop, waardoor de procureur zowat vrij spel had. De eerste keer dat iemand van ons gezin werd ondervraagd over Robert, was de rechtszaak al bezig. Niet veel later maakte Robert kennis met ‘death row.’

‘Total senses deprivation’

Hoe is het leven in de dodencel?

“Zes maanden zat Robert op death row, tot zijn straf werd omgezet in levenslang na de uitspraak van het Hooggerechtshof. Er is geen ‘vervroegde vrijlating’ zoals die in België bestaat. Gelukkig zijn z’n omstandigheden nu beter. Death row betekent 23 uur per dag opgesloten zitten in een kleine cel, met niets meer dan een klein radiootje als afleiding. Geen telefoongesprekken, je bent van iedereen gescheiden. Het uurtje per dag dat je buiten mag, krijg je handboeien aan en word je vergezeld door twee bewakers die je behandelen als hun eigendom. ‘Total senses deprivation’, dat is de enigszins klinische term voor dit onmenselijke régime. De gevangene mag aan geen enkele zintuiglijke prikkeling worden blootgesteld. Eenmaal per week mag je bezoek ontvangen. Je wordt dan naar een klein kamertje geleid dat door kogelvrij glas gescheiden wordt van de bezoekersruimte. Praten met je bezoek - maximum 2 mensen - doe je via een telefoontoestel. Voor je iets kan zeggen, moet je je op de rug geboeide handen door een kleine opening in de stalen deur steken, zodat de bewaker je handen kan losmaken. Er is geen enkele vorm van fysiek contact mogelijk. Dat gaat zo door, tot aan je geprogrammeerde dood.”

Wat zijn jouw argumenten tegen de doodstraf?“

Ten eerste is de doodstraf gewoon niet noodzakelijk. Mensen kunnen opgesloten worden of opgenomen in een instelling voor geestesgestoorden. We hoeven ze niet om te brengen. Rechtvaardigheid is geen wraak, doodstraf wel. De doodstraf is een onvoorstelbare geestelijke marteling, zowel voor de betrokkene en als voor zijn familie. Mensen zijn mensen, het zijn geen wegwerpvoorwerpen.”

Wat zeg je tegen voorstanders van de doodstraf?

“Ik probeer ze niet te overtuigen. Ik wil ieders mening respecteren. Ik probeer hen te wijzen op enkele feiten die ze misschien niet kennen, vertel hen wat ik weet. Argumenten als "Het is veel duurder om ze te laten leven" ontkracht ik: de hele procedure die leidt naar de doodstraf is vele malen duurder dan een levenslange gevangenisstraf. Ook andere argumenten haal ik aan: gekleurde mensen hebben statistisch gezien veel meer kans op de doodstraf.”

Iedereen verdient een tweede kans

In maart 2005 kwam dan de langverwachte uitspraak van het hooggerechtshof. Wat voelden jullie toen?

"We wisten dat het zou komen, maar niet op welke dag. Natuurlijk waren we zeer gelukkig. Robert was opgelucht maar tegelijk verdrietig dat de uitspraak niet vroeger was gekomen. Voor velen vóór hem was het te laat, mensen bij wie een redelijke twijfel bestond over hun schuld. Tijdens die zes maanden had hij verschillende mensen zien vertrekken. Ze schuifelden langs de gang voorbij, met hun boeien aan, het hoofd gebogen.”

Denk je dat organisaties zoals Amnesty een verschil kunnen maken?

"Robert zou nog steeds op zijn dood wachten als Amnesty er niet was geweest. Ze hebben jaren gelobbyt bij het verbond van Amerikaanse Advocaten om de stemming in het voordeel van de afschaffing van de doodstraf te keren. De internationale druk heeft ongetwijfeld geholpen om tenminste de doodstraf voor minderjarigen af te schaffen. Als iedereen echt samen aan hetzelfde zeil trekt en eist dat de overheid stopt met het doden van haar eigen burgers, dan kunnen we de doodstraf echt naar de geschiedenis verwijzen.”

Voor Amnesty verdient iedereen een tweede kans, maar zeker kinderen. Minderjarigen onderkennen nog niet altijd de gevolgen van hun daden. De kans dat ze hun leven verbeteren is veel groter dan bij een volwassene. Ze mogen dan ook niet op dezelfde manier bestraft worden. Het Kinderrechtenverdrag verbiedt overigens elke wrede en onmenselijke straf voor minderjarigen. De doodstraf tegen minderjarige daders was dit jaar het centrale thema van de Schrijf-ze-VRIJdag van Amnesty Vlaanderen.

Medeleven met slachtoffers noodzakelijke voorwaarde in strijd tegen doodstraf - Tonya Cropper: Jullie moeten meer preventief werken!

Op 2 maart 1995 om 22u. werd Michael Gerardi vermoord in New Orleans. Op datzelfde ogenblik speelde Shareef Cousin basketball aan de andere kant van de stad. Hij en drie medespelers werden door hun coach naar huis gebracht, Shareef kwam thuis om 23u. Enkele dagen later wordt hij opgepakt voor de moord. Een schijnproces volgt, waarin valse getuigenissen, achtergehouden bewijsstukken en een advocaat die alles laat betijen, Shareef in een minimum van tijd de das om doen. Hij weet nauwelijks wat hem overkomt en zijn familie nog minder. Ongeloof en ontzetting wanneer de op dat ogenblik 16-jarige wordt veroordeeld tot de beruchte Death-Row, de Noord-Amerikaanse dodencel.
Na de uitspraak besluit zijn oudere zus, Tonya Cropper, het er niet zomaar bij te laten. En daar hadden Shareef’s schuldpleiters niet op gerekend…

Tonya is een rijzige dame, elegant gekleed en heel praatvaardig. Ze bepleit haar zaak met verve en vertelt hoe er ontiegelijk gesjoemeld werd in het onderzoek.
“In het begin begrepen we niet dat het zo ernstig zou zijn. Maar naar het einde begonnen mensen te praten, onze eerste advocaat was uitermate lui, Shareef had net zo goed alleen kunnen aantreden. Toen de waarheid bij me begon door te dringen ben ik op zoek gegaan naar iemand die ervaring had met dit soort zaken. Sinds onze nieuwe advocaat de verdediging opnam hield ik voortdurend contact met hem en probeerde alles wat er gebeurde actief te volgen.”

Wanneer bent u het verzet beginnen organiseren en hoe ontstond het contact met de campagnegroepen tegen de doodstraf?
“Heel veel mensen denken dat Shareef uit Death Row kon geraken door de verschijning van zijn zaak op verschillende praatshows op Nationale TV. Fout! Je kan veel meer doen. Ontwikkel jezelf, praat met advocaten. Je moet weten dat je met een corrupt systeem werkt, dat erop rekent dat je geen beroep aantekent.”
“En de verzetsgroepen, zij zijn naar mij gekomen. Toen Shareef in de dodencel terechtkwam werd ik gecontacteerd door de ‘Nationale Coalitie voor de Afschaffing van de Doodstraf’. Ook dat is typisch, want al deze groepen, inclusief Amnesty, treden altijd pas in actie als ze er reeds zitten. En dat is te laat. Jullie moeten meer preventief werken!”.
Ik wil mijn volgende vraag stellen maar Tonya valt me in de reden: “Wat de actiegroepen vaak vergeten is de aandacht voor de slachtoffers van de ter dood veroordeelden. Hoe kan je familieleden denken te overtuigen af te zien van de kapitale straf als je niet eens weet naar welke naam hun omgebrachte geliefde luisterde? Medeleven met de slachtoffers is een noodzakelijke voorwaarde in de strijd tegen de doodstraf. Ik heb sinds het begin de naam Michael Gerardi vernoemd, voor mij is het slachtoffer geen verwaarloosbare dode, zelfs al weet ik dat Shareef onschuldig is, we moeten respect tonen voor het lijden van de achterblijvers.”

Hoe belangrijk was de internationale solidariteit? “Enorm. De aanklagers waren verbluft toen ze merkten wat een aandacht de zaak had gekregen. Ze waren gewoon te werken in de veilige anonimiteit. Vooral de snelheid waarmee alles evolueerde verbaasde hen. Reeds vier jaar (!) na de verwijzing werd Shareef ontslagen uit de dodencel. Normaal duurt het 15 tot 17 jaar voor zo’n herziening plaats vindt. Velen kunnen zich geen advocaat veroorloven. Sinds kort betaalt de staat niet meer voor een pro-deo advocaat. Een groot aantal mensen in de gevangenissen werkt aan zijn eigen verdediging.”

Shareef is helaas geen uitzondering. “80 % van de Noord-Amerikanen zijn voor de doodstraf. Omdat ze niet beter weten en heel onverschillig zijn. En omdat politici het te pas en te onpas naar voor halen als argument in hun electorale campagne. Alsof het een wondermiddel is dat de criminaliteit effectief kan bestrijden. Doodstraf is een moreel probleem en geen politieke zaak.”
“Ik was zelf niet anders, besluit Tonya. “Tot ik zelf geconfronteerd werd met de ‘gelegaliseerde moord’. Als je de moeite doet kan je evolueren naar een beter begrip.”